DASS-21 là gì? Cách dùng và kiểm định thang đo trong luận văn

DASS-21 là gì và được đo bằng gì

DASS-21 là một thang đo gồm 21 biến quan sát, thường được dùng để đo ba nhóm biểu hiện tâm lý: trầm cảm, lo âu và căng thẳng. Mỗi nhóm gồm 7 biến quan sát. Người trả lời cho biết mức độ một biểu hiện xảy ra trong một khoảng thời gian được quy định trong bảng hỏi, sau đó bạn cộng điểm theo từng nhóm để có ba điểm thành phần.

Khi mở file dữ liệu, bạn thường thấy các cột như DASS1, DASS2 đến DASS21. Đây là mã biến, chưa phải kết quả cuối cùng. Bạn cần biết mỗi biến thuộc nhóm nào, điểm trả lời được mã hóa ra sao và điểm của từng nhóm được tính như thế nào trước khi chạy Cronbach's Alpha hoặc đưa biến vào mô hình hồi quy.

DASS-21 thường dùng thang Likert 4 mức. Cách gán mã phổ biến là từ 0 đến 3, trong đó 0 thể hiện biểu hiện không xảy ra hoặc không phù hợp với người trả lời, còn 3 thể hiện biểu hiện xảy ra nhiều hoặc phù hợp rõ hơn. Bạn phải giữ đúng hướng dẫn của phiên bản bảng hỏi đã chọn. Đừng tự đổi 0 thành 1 chỉ vì các biến nhân khẩu học trong cùng bảng hỏi đang bắt đầu từ 1.

DASS-21 đo mức độ biểu hiện được tự báo cáo trong nghiên cứu, không tự động thay thế cho chẩn đoán lâm sàng. Nếu đề tài của bạn liên quan đến người bệnh, sức khỏe tinh thần hoặc chất lượng cuộc sống, cần ghi rõ phạm vi sử dụng trong chương phương pháp. Bạn có thể xem thêm cách xây dựng biến trong bài thang đo DASS-21, nhưng vẫn phải đối chiếu với phiên bản bảng hỏi và hướng dẫn mà giảng viên yêu cầu.

Nguồn thang đo gốc

DASS-21 là phiên bản rút gọn của một bộ thang đo dài hơn. Trong luận văn, bạn cần ghi đúng tài liệu gốc hoặc tài liệu xác nhận phiên bản tiếng Việt mà mình thực sự sử dụng. Không nên lấy một bản dịch trên mạng, đổi vài từ rồi ghi đó là thang đo đã được chuẩn hóa.

Bảng dưới đây giúp bạn tách ba việc thường bị trộn lẫn: nguồn khái niệm, cấu trúc thang đo và tài liệu bạn dùng để dịch hoặc điều chỉnh. Các thông tin về tác giả và năm cần được bạn kiểm tra lại từ bản DASS-21 cụ thể trước khi đưa vào danh mục tài liệu tham khảo, vì danh sách nguồn được phép trích dẫn của bài này không có tài liệu gốc DASS-21.

Trong phần này, nguồn thang đo không chỉ là tên tác giả. Bạn còn cần lưu phiên bản câu chữ, cách chấm điểm, bản dịch, hướng dẫn dành cho người trả lời và cách xử lý dữ liệu thiếu. Nếu bảng hỏi của bạn lấy từ một nghiên cứu trước, hãy kiểm tra nghiên cứu đó dùng bản 21 biến hay bộ biến khác có tên gần giống.

DASS-21 có thể xuất hiện trong các đề tài về sức khỏe sinh viên, áp lực học tập, chất lượng cuộc sống hoặc trải nghiệm của người bệnh. Nếu đề tài của bạn nằm trong nhóm y tế, bạn có thể tham khảo cách mô tả biến phụ thuộc trong các bài về chất lượng cuộc sống là gì hoặc sự hài lòng người bệnh là gì. Những bài đó không thay thế nguồn DASS-21, nhưng giúp bạn phân biệt khái niệm cần đo với biến kết quả.

Bộ biến quan sát tham khảo

Dưới đây là cách tổ chức bộ biến để bạn nhập dữ liệu. Đây là khung tham khảo cho việc thiết kế file, không phải bản dịch đã được xác nhận và cũng không phải bộ câu chữ có thể sao chép nguyên trạng vào bảng hỏi. Bạn cần dùng đúng bản dịch đã được giảng viên hoặc nhóm nghiên cứu chấp thuận.

Bạn có thể đặt mã trong SPSS theo dạng DASS_D1, DASS_D2, DASS_A1 hoặc DASS_S1. Cách đặt tên này giúp bạn nhìn ra nhóm biến khi đọc bảng Reliability Statistics, Item-Total Statistics và khi chọn biến trong hộp thoại phân tích. Tên biến nên ngắn, không có dấu tiếng Việt và không chứa khoảng trắng.

Nếu bảng hỏi đã có mã biến cố định, không đổi mã giữa lúc thu thập và lúc phân tích. Một lỗi hay gặp là bảng hỏi ghi D1 nhưng file Excel lại ghi Q1, sau đó bảng mã hóa trong chương 3 vẫn dùng D1. Bạn sẽ mất thời gian đối chiếu khi giảng viên hỏi một biến cụ thể thuộc nhóm nào.

Dữ liệu Likert cần được nhập dưới dạng số. Trong SPSS, bạn đặt Measure của các biến DASS là Scale hoặc khai báo nhất quán theo quy ước của bộ dữ liệu. Phần Values nên ghi rõ 0, 1, 2, 3. Nếu người trả lời bỏ trống, hãy để giá trị missing đúng cách thay vì nhập 99 hoặc 999 rồi quên khai báo đó là missing.

Với DASS-21, bạn thường tính điểm riêng cho Depression, Anxiety và Stress. Không gộp cả 21 biến thành một điểm chung nếu câu hỏi nghiên cứu của bạn cần so sánh ba nhóm. Việc có tạo thêm biến tổng hay không phải dựa vào mô hình lý thuyết và mục tiêu nghiên cứu, không dựa vào việc SPSS cho phép cộng tất cả các cột.

Điều chỉnh thang đo cho bối cảnh Việt Nam

Điều chỉnh DASS-21 cần bắt đầu từ ý nghĩa của biến quan sát, không bắt đầu từ việc đổi từ cho nghe tự nhiên. Một câu quá dài, dùng từ chuyên môn hoặc có hai ý trong cùng một câu sẽ làm người trả lời chọn đáp án theo cách khác nhau. Khi sửa câu, bạn ghi lại phiên bản trước và sau để có thể giải trình.

Trước khi phát bảng hỏi chính thức, hãy kiểm tra ba điểm. Thứ nhất, người trả lời có hiểu khoảng thời gian mà câu hỏi nhắc đến không. Thứ hai, một biến quan sát có đang hỏi hai biểu hiện cùng lúc không. Thứ ba, cách trả lời có khớp với nhãn 0 đến 3 hay không.

DASS-21 thường không yêu cầu đảo chiều toàn bộ các biến chỉ vì đây là thang đo tâm lý. Bạn không tự đảo mã nếu hướng dẫn chấm điểm của phiên bản bạn dùng không yêu cầu. Đảo chiều nhầm sẽ làm Cronbach's Alpha giảm và khiến tương quan biến tổng có thể mang dấu âm.

Bạn có thể chạy thử trên một nhóm nhỏ để phát hiện lỗi câu chữ, nhưng không được gọi kết quả thử đó là kết quả chính thức của nghiên cứu. Trong file thử nghiệm, kiểm tra tần suất từng mức trả lời, số ô trống và thời gian hoàn thành. Nếu một câu bị nhiều người bỏ qua, nguyên nhân có thể nằm ở câu chữ hoặc cách trình bày, không nhất thiết do người trả lời thiếu hợp tác.

Dữ liệu chính thức cần được làm sạch trước khi chạy SPSS. Bạn kiểm tra bản ghi hoàn thành quá nhanh, một người chọn cùng một mức cho toàn bộ 21 biến, mẫu trả lời thiếu quá nhiều và các giá trị nằm ngoài 0 đến 3. Việc loại bản ghi phải có quy tắc được viết trước, tránh chọn một cách tùy tiện sau khi nhìn thấy Alpha.

Nếu đề tài của bạn liên quan đến kiến thức, thái độ và hành vi, DASS-21 không nên được đưa vào chỉ vì muốn có thêm một thang đo. Hãy xác định DASS-21 đo biến nào trong mô hình, biến đó là độc lập, phụ thuộc, trung gian hay biến kiểm soát. Bài kiến thức thái độ thực hành là gì có thể giúp bạn phân biệt các khái niệm trước khi chốt mô hình nghiên cứu.

Kiểm định độ tin cậy và giá trị của thang đo

Với dữ liệu DASS-21, quy trình thường bắt đầu bằng kiểm tra dữ liệu, sau đó chạy Cronbach's Alpha riêng cho từng nhóm. Bạn không chạy một Alpha duy nhất cho cả ba nhóm nếu mô hình lý thuyết xem Depression, Anxiety và Stress là ba khái niệm khác nhau.

Trong SPSS, mở Analyze > Scale > Reliability Analysis. Đưa 7 biến của một nhóm vào ô Items, chọn Model: Alpha, rồi bấm Statistics. Chọn Item, Scale và Scale if item deleted để bảng Item-Total Statistics hiển thị thông tin cần đọc. Lặp lại thao tác cho hai nhóm còn lại.

Cronbach's Alpha từ 0.7 trở lên thường được xem là chấp nhận được theo (Nunnally, 1978). Với thang đo mới hoặc nghiên cứu khám phá, Alpha từ 0.6 có thể được cân nhắc theo (Hair và cộng sự, 2010). Corrected Item-Total Correlation từ 0.3 trở lên là ngưỡng thường được dùng theo (Nunnally và Bernstein, 1994). Các ngưỡng này là điểm tham chiếu, không phải lý do tự động xóa biến.

Không nên xóa biến chỉ để Alpha tăng. Bạn đọc đồng thời Corrected Item-Total Correlation, nội dung biến, Alpha if Item Deleted và cấu trúc lý thuyết. Nếu một biến có tương quan âm, kiểm tra mã hóa trước. Nếu bạn đã đảo chiều nhầm hoặc nhập sai một mức trả lời, sửa nguyên nhân rồi chạy lại trước khi quyết định loại biến.

Sau Cronbach's Alpha, EFA có thể được dùng nếu thiết kế nghiên cứu yêu cầu khám phá cấu trúc thang đo. Trong SPSS, đường dẫn thường là Analyze > Dimension Reduction > Factor. Bạn kiểm tra KMO and Bartlett's Test, Total Variance Explained và Rotated Component Matrix. DASS-21 có cấu trúc ba nhóm theo thiết kế ban đầu, nhưng dữ liệu của mẫu Việt Nam vẫn cần được báo cáo đúng kết quả thực tế.

Dưới đây là bảng số liệu minh họa, chỉ để bạn nhận diện vị trí con số trên output. Đây không phải kết quả của một nghiên cứu thật và bạn không được thay vào chương 4 nếu chưa chạy trên file của mình.

Bạn cần lưu từng file output hoặc chụp lại từng vòng phân tích. Nếu xóa một biến, ghi rõ mã biến, lý do và Alpha trước, sau khi xóa. Hội đồng thường quan tâm đến logic xử lý hơn một con số Alpha cao được tạo ra sau nhiều lần thử nhưng không có nhật ký.

Cách trình bày thang đo trong chương 3

Trong chương 3, bạn mô tả DASS-21 theo bốn lớp thông tin: khái niệm đo lường, nguồn thang đo, cấu trúc biến và cách mã hóa. Một đoạn viết tốt cho phép người đọc biết vì sao bạn dùng thang đo này, người trả lời chọn đáp án thế nào và bạn sẽ tạo biến phân tích ra sao.

Cách viết vào luận văn: “Khái niệm [tên khái niệm] được đo lường bằng thang DASS-21 gồm [số biến] biến quan sát, chia thành [số nhóm] nhóm là [tên các nhóm]. Người tham gia trả lời theo thang Likert [số mức], mã hóa từ [giá trị thấp nhất] đến [giá trị cao nhất]. Sau khi thu thập dữ liệu, nhóm nghiên cứu kiểm định độ tin cậy bằng Cronbach's Alpha và đánh giá cấu trúc thang đo bằng [EFA hoặc phương pháp phù hợp].”

Bạn thay toàn bộ phần trong ngoặc vuông bằng thông tin thực tế. Nếu dùng bản dịch có điều chỉnh, thêm một câu mô tả cách điều chỉnh và thử nghiệm bảng hỏi. Nếu không chạy EFA, không viết rằng thang đo đã được xác nhận bằng EFA.

Bảng mã hóa trong chương 3 có thể trình bày theo nhóm, không nhất thiết chép nguyên văn toàn bộ 21 biến nếu bảng hỏi đã được đưa vào phụ lục. Tuy vậy, mã biến trong bảng phải trùng với file .sav hoặc .csv. Phần phụ lục nên có bản bảng hỏi mà người trả lời thực sự đã nhìn thấy.

DASS-21 có thể được dùng làm biến độc lập để giải thích một kết quả khác, chẳng hạn ý định nghỉ việc hoặc chất lượng cuộc sống. Khi đó, bạn cần viết rõ điểm nhóm được đưa vào mô hình theo dạng tổng điểm, điểm trung bình hoặc biến phân loại. Cách tính phải nhất quán giữa chương 3, phần xử lý dữ liệu và bảng kết quả.

Bạn có thể xem thêm chủ đề Mô hình nghiên cứu để kiểm tra vị trí của DASS-21 trong mô hình. Nếu ngành của bạn là dược, bài đề tài luận văn dược có thể gợi ý cách nối biến sức khỏe với bối cảnh nghiên cứu, nhưng không thay thế việc xác định câu hỏi nghiên cứu riêng cho đề tài.

Lỗi thường gặp

Lỗi đầu tiên là gọi DASS-21 là công cụ chẩn đoán. Trong luận văn định lượng, bạn nên mô tả nó là thang đo mức độ biểu hiện theo dữ liệu tự báo cáo, trừ khi thiết kế nghiên cứu và chuyên môn cho phép kết luận rộng hơn.

Lỗi thứ hai là gộp 21 biến vào một Cronbach's Alpha. Nếu ba nhóm là ba khái niệm, hãy chạy ba phân tích riêng. Nếu mô hình của bạn có lý do lý thuyết để tạo điểm chung, giải thích lý do đó trước khi báo cáo.

Lỗi thứ ba là lấy ngưỡng của một thang đo khác áp vào DASS-21. Alpha, Corrected Item-Total Correlation và EFA là các kiểm định dữ liệu, nhưng quyết định cuối cùng vẫn cần xét cấu trúc và nội dung biến. Bạn cũng không được sửa số liệu để đạt ngưỡng.

Lỗi thứ tư là đảo chiều biến theo thói quen. Trước khi dùng Transform > Recode into Different Variables, bạn kiểm tra hướng dẫn chấm điểm. Nếu đảo chiều, tạo biến mới và giữ biến gốc để có thể truy vết.

Lỗi thứ năm là dùng bản dịch không có hồ sơ. Bạn không nhớ bản dịch lấy ở đâu, không biết ai điều chỉnh và không lưu phiên bản bảng hỏi. Khi bị hỏi, bạn sẽ không giải thích được vì sao câu chữ trong file của mình khác tài liệu tham khảo.

Câu hỏi thường gặp

DASS-21 có phải thang đo sức khỏe tinh thần không

DASS-21 thường được dùng để đo ba nhóm biểu hiện liên quan đến trầm cảm, lo âu và căng thẳng trong một mẫu nghiên cứu. Cách gọi phù hợp còn phụ thuộc vào câu hỏi nghiên cứu và cách bạn diễn giải điểm số.

Bạn nên tránh viết rằng một người “bị bệnh” chỉ từ điểm DASS-21 nếu nghiên cứu không có quy trình chẩn đoán lâm sàng. Hãy mô tả kết quả theo điểm nhóm hoặc mức biểu hiện mà thiết kế nghiên cứu quy định.

DASS-21 có bao nhiêu câu hỏi

DASS-21 có 21 biến quan sát, thường chia thành ba nhóm, mỗi nhóm 7 biến. Trong file SPSS, bạn có thể đặt 21 cột riêng và tạo điểm cho từng nhóm sau khi kiểm tra mã hóa.

Từ “câu hỏi” thường dùng khi nói về bảng hỏi. Khi viết phần đo lường, dùng “biến quan sát” sẽ chính xác hơn vì bạn đang mô tả biến được đưa vào phân tích.

Có cần chạy Cronbach's Alpha cho DASS-21 không

Nếu DASS-21 được dùng như một thang đo trong nghiên cứu định lượng, bạn thường cần đánh giá độ tin cậy trên chính mẫu dữ liệu của mình. Hãy chạy riêng cho từng nhóm Depression, Anxiety và Stress nếu mô hình xem đó là ba khái niệm.

Bạn không lấy Alpha của một nghiên cứu trước để thay cho Alpha trong dữ liệu hiện tại. Con số của nghiên cứu trước chỉ giúp bạn tham khảo cách báo cáo và nguồn thang đo.

Alpha thấp thì có nên xóa biến ngay không

Chưa nên. Trước hết kiểm tra dữ liệu thiếu, giá trị ngoài phạm vi 0 đến 3, biến bị nhập ngược và Corrected Item-Total Correlation. Nếu một biến có tương quan âm, lỗi mã hóa là khả năng cần kiểm tra sớm.

Sau đó, xem nội dung biến có phù hợp với nhóm không. Nếu loại biến, bạn cần ghi lại lý do và chạy lại phân tích, đồng thời kiểm tra xem việc loại biến có làm mất ý nghĩa của khái niệm hay không.

Có thể dùng DASS-21 cho mọi đối tượng khảo sát không

Bạn cần xem đối tượng, ngôn ngữ, bối cảnh và mục tiêu nghiên cứu có phù hợp không. Một bản dịch phù hợp với sinh viên chưa chắc đã phù hợp với người bệnh, người cao tuổi hoặc nhóm có khả năng đọc hiểu khác.

Trong chương phương pháp, hãy mô tả đối tượng khảo sát, bản dịch, cách thử bảng hỏi và giới hạn diễn giải. Nếu chưa có căn cứ để áp dụng cho nhóm của mình, đừng viết rằng thang đo đã được xác nhận cho mọi đối tượng.

Mở file dữ liệu và kiểm tra ngay ba việc: 21 cột có đúng mã 0 đến 3 không, mỗi biến thuộc nhóm nào, và bạn đang tính ba điểm riêng hay một điểm chung. Sau đó lưu một bản dữ liệu gốc, chạy Cronbach's Alpha theo từng nhóm và ghi lại output trước khi điều chỉnh bất kỳ biến nào. Nếu bạn muốn xử lý dữ liệu .sav hoặc .csv của chính mình bằng SPSS và SmartPLS, M4 phân tích của DoThesis có thể hỗ trợ bước chạy phân tích và đọc kết quả.