Cách chạy tập hợp đa phản hồi trong SPSS từ dữ liệu đến output

Khi nào dùng tập hợp đa phản hồi trong SPSS

Tập hợp đa phản hồi trong SPSS, tiếng Anh là Multiple Response, dùng khi một người trả lời có thể chọn nhiều phương án trong cùng một câu hỏi. Ví dụ, bảng hỏi hỏi: “Bạn thường tìm thông tin về sản phẩm qua những kênh nào?” Người trả lời có thể chọn Facebook, TikTok, website và bạn bè cùng lúc. Khi đó, tổng số lượt chọn có thể lớn hơn số người tham gia khảo sát.

Bạn cần phân biệt dạng câu hỏi này với câu hỏi chỉ được chọn một đáp án. Với câu hỏi một lựa chọn, mỗi người chỉ có một giá trị trong một biến. Với câu hỏi đa lựa chọn, SPSS thường lưu mỗi phương án thành một biến riêng, chẳng hạn KENH_1, KENH_2, KENH_3. Giá trị 1 có thể biểu thị người trả lời đã chọn phương án, còn giá trị 0 biểu thị chưa chọn.

Phân tích này phù hợp với giả thuyết mô tả như “kênh X được người trả lời sử dụng phổ biến hơn” hoặc mục tiêu xác định tỷ lệ người chọn từng phương án. Nó chưa phải là hồi quy, EFA hay kiểm định sự khác biệt. Nếu bạn cần biến câu trả lời nhiều lựa chọn thành biến độc lập để chạy hồi quy, hãy xem thêm hướng xử lý biến định tính chạy hồi quy phải làm sao.

Chuẩn bị dữ liệu trước khi chạy

Trước khi mở hộp thoại Multiple Response Sets, bạn cần kiểm tra cách dữ liệu được mã hóa. Mỗi phương án phải nằm trong một cột riêng và các cột đó phải cùng biểu diễn một câu hỏi. Ví dụ, câu hỏi về kênh thông tin có thể gồm KENH_FB, KENH_TIKTOK, KENH_WEB và KENH_BANBE.

Tên biến nên ngắn, không có dấu và không chứa khoảng trắng. Trong Variable View, khai báo các biến là Numeric. Ở cột Values, bạn có thể đặt 1 = Có chọn và 0 = Không chọn. Nếu dữ liệu dùng 1 và để trống khi không chọn, hãy kiểm tra kỹ trước khi chạy vì SPSS có thể xem ô trống là missing thay vì một lựa chọn không được chọn.

Bạn cũng cần xác định dữ liệu đến từ đâu. Nếu đây là bảng hỏi do bạn thu thập, đó là dữ liệu sơ cấp. Nếu bạn lấy lại bảng đã công bố hoặc bộ dữ liệu của một tổ chức, xem cách phân biệt dữ liệu thứ cấp là gì. Nguồn dữ liệu không thay đổi thao tác Multiple Response, nhưng phải được mô tả rõ trong chương phương pháp.

Kiểm tra mã hóa và giá trị thiếu

Mở Analyze > Descriptive Statistics > Frequencies, đưa các biến thành phần vào ô Variable(s), sau đó xem tần số của 0, 1 và các giá trị lạ. Nếu một biến có giá trị 2, 9 hoặc 99 do nhập mã, bạn phải biết chúng có nghĩa gì trước khi khai báo tập hợp. Đừng gộp một biến mã 1 và 2 với các biến mã 0 và 1 mà không quy đổi.

Nếu bảng hỏi dùng nhiều kiểu mã hóa, hãy tạo biến mới bằng Transform > Recode into Different Variables. Giữ biến gốc để đối chiếu, đặt tên biến mới dễ nhận biết và ghi lại quy tắc quy đổi. Việc này giúp bạn giải thích với giảng viên vì sao số ca hợp lệ trong output khác số dòng ban đầu.

Kiểm tra nhóm biến có cùng nội dung

Một tập hợp chỉ nên gồm các biến đại diện cho các phương án của cùng một câu hỏi. Không đưa biến giới tính, độ tuổi hoặc một câu hỏi Likert vào chung với nhóm kênh thông tin. Các biến trong nhóm có thể không phải là thang đo, vì mục đích ở đây là đếm lựa chọn, nhưng chúng phải có cùng đơn vị phân tích là người trả lời.

Nếu dữ liệu được nhập từ Excel hoặc phần mềm khảo sát, hãy kiểm tra xem mỗi cột là một phương án hay mỗi dòng là một phương án. Bạn có thể xem thêm chủ đề SPSS để rà lại các bước nhập, gán nhãn và làm sạch dữ liệu trước khi chạy.

Các bước chạy tập hợp đa phản hồi trong SPSS

SPSS có hai dạng tập hợp Multiple Response phổ biến: Dichotomies cho nhóm biến nhị phân và Categories cho một nhóm biến chứa các mã lựa chọn. Trường hợp bảng hỏi tách mỗi phương án thành một cột 0 và 1, bạn thường dùng Dichotomies.

Bước 1: Mở hộp thoại Define Multiple Response Sets

Chọn Analyze > Multiple Response > Define Variable Sets. Nếu phiên bản SPSS của bạn hiển thị tên gần tương tự, hãy tìm nhóm lệnh Multiple Response trong menu Analyze. Hộp thoại bên trái sẽ hiển thị các biến trong file dữ liệu.

Chọn toàn bộ biến thuộc cùng câu hỏi và chuyển sang vùng Variables in Set. Ở phần Variables Are Coded As, chọn Dichotomies. Tại ô Counted value, nhập giá trị biểu thị đã chọn, thường là 1. SPSS sẽ đếm số biến trong mỗi dòng có giá trị bằng 1.

Tại Name, nhập tên tập hợp, chẳng hạn KENH_TT. Tại Label, nhập nhãn rõ hơn như Kênh tìm kiếm thông tin. Tên tập hợp thường cần bắt đầu bằng ký hiệu $ trong SPSS, ví dụ $KENH_TT. Bấm Add để lưu tập hợp, sau đó chọn Close.

Bước 2: Chạy bảng tần số cho tập hợp

Vào Analyze > Multiple Response > Frequencies. Trong danh sách bên trái, chọn tập hợp vừa tạo, ví dụ $KENH_TT, rồi đưa sang ô Tables for. Bấm OK để chạy. Bảng output thường có các cột Responses, Percent of Responses và Percent of Cases.

Nếu bạn muốn so sánh giữa các nhóm như giới tính hoặc nhóm tuổi, chọn Analyze > Multiple Response > Crosstabs. Đưa tập hợp vào hàng hoặc cột, đưa biến phân nhóm vào chiều còn lại, rồi kiểm tra cách SPSS tính phần trăm. Hãy ghi lại lựa chọn trong hộp thoại trước khi chạy lại với nhóm khác.

Bước 3: Lưu syntax để có thể chạy lại

Trong cửa sổ Output, bạn có thể quay lại cửa sổ Syntax hoặc bật Paste thay vì bấm OK để SPSS tạo lệnh. Lưu file .sps cùng thư mục với file .sav. Khi thay đổi dữ liệu hoặc cần chạy lại, bạn có thể chạy syntax SPSS thay vì thao tác thủ công từ đầu.

Syntax minh họa có thể có dạng sau:

MRSETS
  /MDGROUP NAME=$KENH_TT LABEL='Kenh tim kiem thong tin'
  VARIABLES=KENH_FB KENH_TIKTOK KENH_WEB KENH_BANBE
  VALUE=1.
FREQUENCIES VARIABLES=$KENH_TT.

Tên lệnh cụ thể có thể khác theo cách SPSS tạo syntax và tên biến của bạn. Hãy kiểm tra lại dòng VARIABLES và giá trị sau VALUE. Nếu chạy syntax báo lỗi, thường nguyên nhân nằm ở tên biến không tồn tại, ký tự tiếng Việt trong tên biến hoặc tập hợp chưa được định nghĩa trong phiên làm việc hiện tại.

Bước 4: Chọn bảng cần xuất sang Word

Sau khi có output, nhấp đúp vào bảng, kiểm tra số liệu rồi dùng File > Export hoặc sao chép bảng sang Word. Chỉ giữ bảng cần trả lời mục tiêu nghiên cứu. Một bảng có nhiều cột không cần thiết sẽ khiến người đọc nhầm giữa tỷ lệ trên số lượt chọn và tỷ lệ trên số người trả lời.

Đọc kết quả output

Bảng Multiple Response Frequencies là bảng bạn cần đọc đầu tiên. N of Responses cho biết tổng số lượt lựa chọn của một phương án. Percent of Responses lấy số lượt của phương án chia cho tổng tất cả lượt chọn. Percent of Cases lấy số người chọn phương án chia cho tổng số người có dữ liệu hợp lệ trong tập hợp.

Ví dụ, có 200 người trả lời và tổng cộng 430 lượt chọn vì mỗi người được chọn nhiều phương án. Một phương án có 120 người chọn sẽ có Percent of Cases bằng 60%, nhưng Percent of Responses chỉ khoảng 27,9%. Hai tỷ lệ này cùng đúng, chỉ trả lời hai câu hỏi khác nhau.

Số liệu minh họa: Multiple Response Frequencies

Bảng dưới đây là số liệu minh họa, không phải kết quả của một nghiên cứu thực tế. Tên cột được trình bày theo cách SPSS thường hiển thị trong output.

Trong bảng minh họa, có 200 trường hợp hợp lệ và 430 lượt chọn. Facebook có 128 lượt chọn, tương ứng 64% số người trả lời. Vì mỗi người có thể chọn nhiều phương án, tổng Percent of Cases là 215%, không được kỳ vọng bằng 100%.

Nếu mục tiêu là biết bao nhiêu người đã chọn mỗi kênh, ưu tiên Percent of Cases. Nếu mục tiêu là mô tả cơ cấu của toàn bộ lượt lựa chọn, dùng Percent of Responses. Trong luận văn, bạn nên ghi rõ mẫu số đang dùng ngay trong tên bảng hoặc phần diễn giải.

Tiêu chí đánh giá

Multiple Response chủ yếu là thống kê mô tả. Bạn không dùng ngưỡng Cronbach's Alpha, KMO hay factor loading để kết luận một phương án đa lựa chọn đạt hoặc không đạt. Tiêu chí quan trọng là mã hóa đúng, số trường hợp hợp lệ rõ ràng và cách tính phần trăm phù hợp với câu hỏi nghiên cứu.

Các nguồn trên được dùng để giải thích thao tác và cách đọc thống kê mô tả trong bối cảnh luận văn định lượng. Chúng không tạo ra một ngưỡng bắt buộc cho mọi câu hỏi đa phản hồi. Nếu giảng viên yêu cầu tỷ lệ khác, hãy thống nhất trước cách đặt mẫu số và ghi rõ trong chương kết quả.

Một lỗi thường gặp là nhìn thấy tổng phần trăm 215% rồi cho rằng dữ liệu sai. Con số này chỉ cho thấy trung bình mỗi người chọn hơn một phương án trong ví dụ. Bạn chỉ cần kiểm tra lại nếu một người đáng lẽ chỉ được chọn tối đa hai phương án nhưng dữ liệu lại có nhiều hơn, hoặc nếu số N of Cases không khớp với số phiếu hợp lệ.

Cách viết kết quả vào luận văn

Bạn có thể viết theo hướng mô tả cả số người và tỷ lệ, thay vì chỉ chép nguyên bảng output. Mẫu câu dưới đây có thể điều chỉnh trực tiếp:

Cách viết vào luận văn: “Kết quả phân tích tập hợp đa phản hồi cho thấy [phương án A] được [số người chọn] người lựa chọn, chiếm [tỷ lệ Percent of Cases]% trong tổng số [cỡ mẫu hợp lệ] quan sát. Tiếp theo là [phương án B] với [số người chọn] người, tương ứng [tỷ lệ]%. Do người trả lời được chọn nhiều phương án, tổng tỷ lệ Percent of Cases có thể vượt 100%.”

Nếu bảng của bạn dùng Percent of Responses, hãy thay câu cuối bằng: “Tỷ lệ Percent of Responses được tính trên tổng [tổng số lượt chọn] lượt lựa chọn, vì vậy mẫu số khác với tỷ lệ tính trên số người trả lời.” Đừng viết “phương án được yêu thích nhất” nếu câu hỏi chỉ đo việc đã chọn kênh, vì từ “yêu thích” có thể vượt quá nội dung của biến.

Tên bảng nên cụ thể, chẳng hạn “Các kênh tìm kiếm thông tin của người trả lời, câu hỏi cho phép chọn nhiều phương án”. Trong phần chú thích, ghi N = ... trường hợp hợp lệ và nói rõ tỷ lệ trong bảng là Percent of Cases hay Percent of Responses.

Lỗi thường gặp khi chạy tập hợp đa phản hồi trong SPSS

Không thấy tập hợp trong Frequencies. Bạn có thể đã chọn Add chưa đúng hoặc đóng hộp thoại trước khi lưu. Mở lại Analyze > Multiple Response > Define Variable Sets, kiểm tra tên bắt đầu bằng $, rồi thêm lại tập hợp.

Tất cả phương án đều có tỷ lệ 0%. Kiểm tra Counted value. Nếu dữ liệu mã hóa “Có” bằng 2 nhưng bạn nhập giá trị đếm là 1, SPSS sẽ không đếm được lựa chọn. Kiểm tra thêm kiểu biến và các giá trị missing.

Số trường hợp hợp lệ thấp bất thường. Một dòng chỉ được xem là có dữ liệu trong tập hợp khi SPSS nhận diện được giá trị hợp lệ ở nhóm biến. Hãy xem các biến có bị nhập dạng String, có khoảng trắng hoặc có mã missing 99 hay không.

Đưa nhầm tất cả biến vào cùng một set. Một tập hợp về kênh thông tin không nên chứa biến của câu hỏi khác. Nếu đã chạy sai, xóa tập hợp cũ, khai báo lại từ danh sách biến đúng và lưu syntax mới.

Dùng Percent of Responses để kết luận số người. Đây là lỗi diễn giải phổ biến nhất. Với câu hỏi cho phép nhiều lựa chọn, hãy dùng Percent of Cases khi câu văn có chủ thể là “người trả lời”.

Dùng Aggregate thay cho Multiple Response. Aggregate trả lời một bài toán khác, đó là gộp hoặc tính toán dữ liệu theo nhóm. Bạn có thể xem hướng dẫn aggregate dữ liệu SPSS nếu mục tiêu là tạo thống kê theo nhóm, không phải đếm nhiều lựa chọn trong một câu hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Tập hợp đa phản hồi trong SPSS là gì?

Đó là cách SPSS gom nhiều biến đại diện cho các phương án của một câu hỏi được phép chọn nhiều đáp án. SPSS sau đó tạo bảng đếm lượt chọn và phần trăm theo lượt chọn hoặc theo số người.

Vì sao tổng Percent of Cases lớn hơn 100%?

Vì một người có thể chọn nhiều phương án. Nếu 200 người tạo ra 430 lượt chọn, tổng tỷ lệ theo số người có thể là 215%. Đây không phải lỗi khi cách mã hóa và mẫu số đã được kiểm tra.

Nên báo cáo Percent of Cases hay Percent of Responses?

Dùng Percent of Cases khi bạn muốn nói có bao nhiêu phần trăm người trả lời chọn phương án đó. Dùng Percent of Responses khi bạn muốn mô tả tỷ trọng của một phương án trong tổng tất cả lượt chọn. Hãy ghi rõ loại tỷ lệ trong bảng và phần diễn giải.

Có thể chạy hồi quy trực tiếp với tập hợp đa phản hồi không?

Bạn không đưa trực tiếp một Multiple Response Set vào hồi quy như một biến thông thường. Nếu cần dùng từng phương án làm biến dự báo, có thể giữ các biến nhị phân 0 và 1 riêng biệt, sau đó xác định mô hình và cách diễn giải phù hợp với giả thuyết.

Có cần chạy Cronbach's Alpha cho nhóm biến đa phản hồi không?

Thông thường không, nếu các biến chỉ là những lựa chọn khác nhau của một câu hỏi và không phải các biến quan sát cùng đo một khái niệm tiềm ẩn. Cronbach's Alpha dành cho việc đánh giá độ nhất quán nội tại của thang đo, không phải điều kiện bắt buộc của mọi nhóm biến được đặt cạnh nhau.

Mở file .sav của bạn, ghi lại tên các biến thành phần, giá trị biểu thị “đã chọn”, rồi chạy Analyze > Multiple Response > Define Variable Sets trước khi đọc bảng Percent of Cases. Nếu bạn muốn chạy phân tích trên chính file .sav hoặc .csv và cần kiểm tra từng bước, M4 phân tích dữ liệu của DoThesis hỗ trợ quy trình SPSS và SmartPLS này.